Wat is het immuunsysteem in ons lichaam?

Bestaan er immuunstimulerende planten of essentiële oliën? Ja, die zijn er en ze worden steeds meer erkend als therapeutische middelen die ons immuunsysteem kunnen verbeteren, zodat het sneller en gerichter op indringers kunnen reageren. Ze dienen als preventie, maar kunnen ook worden ingezet bij de behandeling in de beginfase van een aandoening.

Het meest bekend is de rode zonnehoed (Echinacea), die bekendstaat als een immuunmodulerende plant. Bij onjuist gebruik, bijvoorbeeld langdurig meerdere maanden ter preventie, kan zij de immuunreacties juist remmen. Bij aandoeningen waarbij het immuunsysteem overactief is, zoals bij allergieën, kunnen allergische reacties toenemen

Echte immuunstimulantia mogen niet worden toegepast bij aandoeningen waarbij het immuunsysteem een rol speelt. Voorbeelden hiervan zijn HIV, tuberculose (TB), multiple sclerose (MS), leukemie en auto-immuunaandoeningen. Wanneer immuunreacties door medicatie worden onderdrukt, kan het gebruik van immuunstimulerende middelen in extreme gevallen leiden tot een verslechtering van het ziekteproces.

Naaldbomen worden gekenmerkt door een grote groep monoterpenen die we pineen noemen. Het is vooral deze geur die je ruikt als je door een naaldbos loopt.

In de natuurlijke omgeving wordt essentiële olie van naaldbomen (en dus van pineen) in zulke grote hoeveelheden afgegeven dat je deze soms als een nevel zichtbaar is. Deze stoffen reageren met zonlicht en ozon en vormen daardoor een typerende waas.

Aanwijzingen dat het ruiken van deze stoffen belangrijke effecten op je fysiologisch en psychologisch welzijn zou kunnen hebben, kwamen voor het eerst naar voren in studies naar de praktijk van ‘bosbaden’ in de jaren negentig van de vorige eeuw. Daarbij werden effecten waargenomen zoals verbeterde cardiovasculaire werking, toegenomen afweer, lagere ontstekingswaarden en een betere gemoedstoestand en houding.

Het was echter lastig om de specifieke rol van geur daaruit te halen. Andere factoren spelen immers ook een rol, zoals visuele prikkels, geluid, vegetatie, negatieve ionen in de lucht, verminderde luchtvervuiling, temperatuur, stressreductie en ontspanning.

Om de rol van geur beter te begrijpen, zijn in verschillende landen experimenten uitgevoerd. Hierdoor kon onder andere het effect van geur afzonderlijk worden beoordeeld.

Ikei (2016) onderzocht de effecten van β-pineen en α-pineen door deze 90 seconden lang via een buisje bij de neus van proefpersonen te laten ruiken. Er werd ook een controlebuisje zonder geur gebruikt, en de volgorde van geurende en niet-geurende lucht werd afgewisseld tussen proefpersonen.

• na 90 seconden geurige lucht – toename aan parasympathische hartslag variabiliteit (neemt toe bij ontspanning). Het ruiken van pineen leidt dus tot snelle ontspanning, wat ook subjectief werd ervaren door de deelnemers.

Ikei, H. et al. Effects of olfactory stimulation by α-pinene on autonomic nervous activity. Journal of Wood Science. 2016;62:568–572.

Maar geldt dit laboratoriumresultaat ook als je buiten bent en deze stoffen inademt in de concentraties die in de lucht om je heen te vinden zijn, bijvoorbeeld tijdens een boswandeling? En is meer ook beter?

Kim (2019) onderzocht de reactie van proefpersonen op lucht met verschillende concentraties α-pineen, β-pineen en d-limoneen, in niveaus die vergelijkbaar zijn met die in natuurlijke boslucht. Er werden vier toenemende concentraties gekozen, die overeenkomen met de ‘dennenachtige’ geur die mensen in een bos of in een ruimte kunnen waarnemen.

• Er werd een directe relatie gevonden tussen alfa-hersenactiviteit en de concentraties vluchtige stoffen. Hoe hoger de concentratie, hoe sterker de alfa-hersenactiviteit, wat wijst op toenemende ontspanning.
• Hoe meer geur in de lucht, hoe minder stress, gemeten in de hartslagvariabiliteit.
• Psychologisch welzijn: 44% van de proefpersonen voelde zich op hun gemak bij de laagste concentratie, terwijl dit percentage opliep tot 93% bij de hoogste concentratie waarin de geur duidelijk waarneembaar was.

• Kim, J.-C. et al. The potential benefits of therapeutic treatment using gaseous terpenes at ambient low levels. Applied Sciences. 2019;9:4507. doi: 10.3390/app9214507

De kritiek op eerdere studies was dat er geen andere factoren werden meegenomen. Met andere woorden: als mensen zich ontspannener voelen bij het ruiken van een bepaalde geur, hoe weten we dan zeker dat dit niet gewoon komt doordat ze die geur associëren met eerdere prettige ervaringen?

Dit is getest bij 17 baby’s van één tot anderhalve maand oud, die de geuren nog niet kenden. Ze kregen twee minuten lucht met drie verschillende geuren te ruiken: α-pineen, d-limoneen en geen geur. Tijdens en na het ruiken werd de hartslag gemeten.

• Vooral de geur van d-limoneen veroorzaakte een duidelijke vertraging van de hartslag, wat wijst op ontspanning.
• Deze uitkomst was niet waargenomen bij de ‘geen-geur test en vreemd genoeg, ook bij het ruiken van α-pineen.
• De reactie op d-limoneen wijst op een aangeboren effect. Waarom α-pineen geen effect had, is nog onduidelijk, mogelijk doordat het reukvermogen van baby’s nog relatief onderontwikkeld is.

Iedereen zou in zijn vrije tijd in een bos moeten wandelen of de geur van het bos in huis halen. Hoe meer je kunt ontspannen, des te beter voor je gezondheid. Geschikte bomen zijn cipres, jeneverbes, zilverspar en grove den.

Interessant aan cipres en jeneverbes is dat deze oliën relatief veel sesquiterpenen bevatten. Oliën met meer sesquiterpenen blijven langer in de lucht én in de neus hangen. Cipres en jeneverbes bevatten onder andere cadineen, maar ook α-pineen, β-pineen en d-limoneen.

Via neuronen kan het inademen van deze stoffen reacties opwekken die leiden tot significante afname van de hartslag, de hoeveelheid stresshormoon in het speeksel en hersenactiviteit, allemaal tekenen van fysiologische ontspanning (Ikei 2015).

Kenmerkend voor citrusoliën is het hoge gehalte aan d-limoneen, een monoterpeen. d-limoneen leidt niet alleen tot vermindering van stress, maar het ruiken ervan kan ook biochemische processen veranderen die de werking van ontstekingscellen en andere ontstekingsreacties in de longen remmen. Dit soort ontstekingen speelt een rol bij aandoeningen zoals astma, bronchitis en COPD. Onderzoek laat zien dat d-limoneen effectief kan worden toegediend als inhalatiestof: het wordt gemakkelijk door het lichaam opgenomen en gebruikt, wat mogelijk kan leiden tot een rechtstreekse en snelle afname van luchtweginflammatie. Het merendeel van dit onderzoek is echter uitgevoerd bij muizen en niet bij mensen.

Vieira, A.J. et al. Limonene: aroma of innovation in health and disease. Chemico-Biological Interactions. 2018;283:97–106.

Veel onderzoek naar essentiële oliën vindt helaas nog steeds plaats in het laboratorium of bij dieren. Er is nog relatief weinig onderzoek gedaan bij mensen. Bijna alle essentiële oliën hebben ontstekingsremmende eigenschappen, wat betekent dat ze op zijn minst één aspect van het immuunsysteem beïnvloeden.

Bronvermelding

Op te vragen via info@stichtingaromatherapie.nl